Sere okurları için hazırlanan bu yazı, Çanakkale Savaşı’nda Filistinliler savaştı mı konusunda rehber niteliği taşıyor.
Giriş — Güç, Aidiyet ve Savaşın Sırları Üzerine Bir Siyaset Bilimi Düşüncesi
Şöyle bir hayal edin: 1915 yılında, haritalarda Osmanlı sınırları içerisinde yer alan bir toprak — o günkü adıyla ‹Filistin› — orada yaşayan milyonlarca insan. Düşüncesi, inancı, günlük yaşamı onlara ait; ama aynı zamanda imparatorluğun kaderine bağlı bir parçaları da… Şimdi sorun şu: Bu insanlar, Çanakkale Savaşı’nda (1915–1916) savaştılar mı? Eğer savaştıysalar, bu katılımın arkasında hangi iktidar, kurum ve meşruiyet ilişkileri vardı? Aksi halde “yurttaşlık”, “aidiyet” ve “kurumsal sadakat” gibi kavramlar nasıl tanımlanmalı? Bu blog yazısında, söz konusu soruları — güç, meşruiyet, katılım ve yurttaşlık kavramları çerçevesinde — siyaset bilimi perspektifinden tartışacağım. Amacım kesin bir yorum değil; mümkün olan en çok kaynaktan yola çıkarak, bu tartışmanın neden hâlâ güncel olduğunu göstermek.
Çanakkale Savaşı’nın Kurumsal ve Siyasal Çerçevesi
Çatışmanın Yapısı: İtilaflar, Osmanlı ve Çokuluslu Unsurlar
Gallipoli Campaign (Çanakkale Savaşı), Birinci Dünya Savaşı’nın en stratejik cephelerinden biri olmuştu. İtilaf Devletleri — başta İngiltere ve Fransa — Çanakkale Boğazı’nı geçerek İstanbul’u kontrol altına almak ve Rusya’ya destek hattı açmak istiyordu. Bu operasyon, hem donanma hem kara harekâtı biçimindeydi. ([Encyclopedia Britannica][1])
Öte yandan, Osmanlı İmparatorluğu bu stratejik hamleyi topyekûn bir savunmayla karşıladı. Cephede yer alan askerî birlikler arasında farklı etnik ve coğrafi kökenlerden gelenlerin yer aldığına dair literatürde genelde vurgulanır. ([Turkey in the First World War][2])
Bu çerçeveye baktığımızda, Çanakkale cephesi tek bir “ulus”un değil; çok kimlikli — imparatorluğa bağlı, ama farklı kökenlere sahip — bireylerden oluşan bir yapının parçasıydı. Bu durum, savaşın sadece askerî değil, aynı zamanda kurumsal ve ideolojik bir mücadele olduğunu gösteriyor: Devletin meşruiyeti, aidiyet inşası, vatandaşlık anlayışı ve kimlik politikaları burada önemliydi.
Filistinli Askerler Gerçekten Cephede miydi? İddialar, Kanıtlar ve Eleştiriler
Kaynaklarda İddialar: “500 Filistinli Asker”, “Şehit Filistinliler”
Türkiye bazı kaynakları, Çanakkale Savaşı’nda Filistin’den asker alındığını ve bu askerlerin Gelibolu’da savaştığını ileri sürer. Örneğin bir yerel haber kaynağına göre yaklaşık 500 Filistinli asker savaştı ve bunlardan 88’i Çanakkale cephesinde şehit oldu; bazılarının hastalık nedeniyle öldüğü; bir kısmının da yaralı olarak geri döndüğü iddia ediliyor. ([Milat Haberleri][3])
Benzer biçimde, başka bir kaynakta Filistin, Gazze ve Kudüs gibi yerlerden gelen askerlerin 57., 64., 72. ve 77. alaylarda yer aldığı belirtiliyor. ([Kalenin Sesi][4])
Bu iddialar, savaşın yalnızca “Türk” ve “Anadolu” olgusu etrafında değil, imparatorluğun farklı coğrafyalarından gelen bireylerin de katkısıyla gerçekleştiğini savunur.
Eleştiriler ve Tarihsel Belirsizlikler
Ancak bu iddialar üzerine düşünürken – bir siyaset bilinciyle – iki önemli soru ortaya çıkıyor: Birincisi, bu rakamlar ne kadar belgelendirilebilir; ikincisi, bu katılımın “gönüllülük” mü, yoksa “zorunlu askerlik / sürgün mobilizasyonu” mu olduğu?
Bazı akademik çalışmalarda, Çanakkale cephesine dair Osmanlı askerî kayıtlarının, Balkanlar, Kafkasya ve Arap coğrafyalarından gelen birlikleri genel hatlarıyla gösterdiği — fakat bireysel kimliklerin (örneğin “Filistinli Ahmet” gibi) net tespitinin çoğu zaman mümkün olmadığı — vurgulanır. ([mpra.ub.uni-muenchen.de][5])
Bu bağlamda, “Filistinli” kimliğiyle cephede savaştığını iddia eden kaynakların bir kısmı yerel anılar, sözlü tarih veya milli bilinç söylemlerine dayanıyor; bu da belirsizlik yaratıyor. Özellikle uluslararası literatürde, Çanakkale cephesine katılan “Filistinli birliklere” dair güvenilir ve yaygın bir belgeli literatür bulmak zor. Bu durum, meşruiyet ve tarihsel hatırlama pratiğinde ciddi bir problem yaratıyor.
İktidar, Meşruiyet ve Yurttaşlık: Kimlik ve Katılımın Politikası
İmparatorluk Yurttaşlığı ve Savaşın Kurumsal Mantığı
1915’te Osmanlı İmparatorluğu hâlâ çok uluslu, çok dinli ve çok coğrafyalı bir yapıya sahipti. Bu bağlamda, imparatorluk sınırları içerisindeki tüm erkek nüfus, gerektiğinde askere çağrılabiliyordu. Bu mekanizma, devletin egemenliğini ve “imparatorluk yurttaşlığı” anlayışını korumayı amaçlıyordu.
Dolayısıyla, Filistinli Müslüman – ya da Arap kökenli herhangi bir birey – cepheye çağrıldığında, o dönemde “Osmanlı yurttaşı” olarak görülüyordu. Bu, iktidarın, farklı etnik ve coğrafi kökenleri tek bir siyasi-cemaat temsili altında birleştirme çabasının bir parçasıydı. Burada meşruiyet, sadece etnik ya da coğrafi değil; kurumsal ve ideolojik bir bağlamda kuruluyordu.
Ama bu, kimliklerin yok sayılması anlamına gelmiyordu. Örneğin, savaş sonrası anma, şehitlikleri kayıt etme, yerel hafıza pratikleri gibi alanlarda — kimi zaman sonradan — “Filistinli askerler” vurgusu yapılabiliyordu. Bu da “katılımın” hem zorunlu hem gönüllü boyutlarını, hem de savaş sonrası meşruiyet inşasını düşündürüyordu.
Hatırlama, Kimlik Politikası ve Tarihsel Hafıza
Bugünün siyasi atmosferinde, Çanakkale Savaşı’nın kahramanlarının kimlikleri — etnik, bölgesel, dinsel — sıklıkla vurgulanır. Bu, kolektif hafıza açısından kutsal bir anlatı oluşturur: “Birlikte direndik, birlikte savunduk.” Eğer Filistinli ve Arap kökenli askerlerin savaştığı iddiası doğruysa, bu sadece askeri bir gerçek değil; aynı zamanda siyasî-meşruiyetin, aidiyetin ve yurttaşlık bağlarının nasıl kurulduğuna dair güçlü bir drama demektir.
Ancak burada da bir paradoks vardır: geçmişte “Osmanlı yurttaşı” olarak çağrılan bu bireyler, bugün ulus-devlet sınırları içinde — Türkiye, Filistin / Filistin toprakları, diğer Arap devletleri — farklı kimliklerin parçası olmuş olabilir. Dolayısıyla, bu katılımın hatırlanması ve yeniden yorumlanması, güncel kimlik-politikaları, uluslararası çatışmaları ve yurttaşlık anlayışını etkileyebilir.
Bu bağlamda, şunu sormak gerekir: Tarihsel bir olaya dair hatırlama pratiği, bugünkü kimlik siyaseti ve aidiyet mücadeleleriyle ne kadar meşru biçimde ilişkilendirilebilir?
Karşılaştırmalı Perspektif: Çokuluslu İmparatorluklarda Savaş ve Kimlik
Çanakkale ve Diğer Çokuluslu Cepheler
Çanakkale özel; çünkü savaş büyük oranda imparatorluğun savunma çabasıyla — devletin merkezî refleksiyle — yürütüldü. Ancak tarih, bunun bir benzerini başka coğrafyalarda da gösterdi: Örneğin, çok uluslu imparatorluklar (Avusturya-Macaristan, Rusya, Osmanlı) I. Dünya Savaşı gibi kitlesel savaşlarda farklı etnik ve dini gruplardan asker topladı. Bu, sadece askerî bir strateji değildi — aynı zamanda meşruiyet, yurttaşlık ve devlet inşasıyla ilgiliydi.
Bu durum, çağdaş siyaset bilimi literatüründe, “çok kimlikli yurttaşlık” ve “imparatorluk yurttaşlığı” kavramlarının tarihsel köklerini tartışmaya açıyor. Bugün de ulus-devlet yapılarının tartışıldığı, azınlık haklarına dair hassasiyetlerin yükseldiği bir ortamda, bu tarihî örnekler önemli bir kıyaslama zemini sunuyor.
Güncel Olaylarla Paralellik: Savaş, Göç, Kimlik ve Katılım
Günümüzde Ortadoğu, göç, kimlik, yurttaşlık gibi kavramlar üzerinden yoğun siyasi tartışmalar yaşıyor. Bu bağlamda, geçmişte Filistin’den gelen bir bireyin “Osmanlı yurttaşı” olarak savaşa katılma hâli; günümüzün statü, kimlik, vatandaşlık sorunlarına ışık tutuyor.
Örneğin, göçmenlerin entegrasyonu, diaspora kimliği, çok kimlikli vatandaşlık modelleri, ulus-devletin meşruiyeti gibi tartışmalarda, tarihsel örnekler hem birer referans hem uyarı olabilir. Böylece, Çanakkale’nin içinde filizlenen bu geçmiş — hatırlanıp, siyaset bilimi açısından yorumlandığında — bugünkü güç ilişkilerini yeniden düşünmemize yardım eder.
Sonuç: Gerçek, Hafıza ve Siyasî Meşruiyet Üzerine Düşünceler
Filistinlilerin Çanakkale Savaşı’nda savaşmış olmaları ihtimali — bu yazıda tartıştığımız gibi — yalnızca tarihî bir soru değil; aynı zamanda siyaset bilimi açısından meşruiyet, katılım, yurttaşlık ve kimlik meselelerini de derinden ilgilendiriyor.
Eğer bu bireyler savaştıysa, bu katılım bir devlet çağrısına, bir imparatorluk yurttaşlığı anlayışına, bir zorunluluğa ya da — belki — gönüllü bir sadakate dayanıyordu. Ve savaş sonrası hafıza pratikleri, bu katılımı kimi zaman vurgulayarak, kimi zaman gölgeleyerek bugüne taşıdı.
Bugünün çerçevesinden baktığımızda, şu sorular karşımıza çıkıyor: Tarihsel hatırlama pratikleri ne kadar siyasî meşruiyet üretir? Geçmişin bu çok kimlikli ve imparatorluk temelli katılımları, modern ulus-devlet yurttaşlığı anlayışını yeniden düşünmeye yönlendirir mi? Ve en önemlisi: Kimliğin, yurttaşlığın ve aidiyetin siyasî temsiliyeti ne kadar köklü, ne kadar geçici?
Ben şahsen, bu soruların tarihsel gerçekliği gün ışığına çıkarmaktan; belirsizliklerle yüzleşmekten ve hatırlamayı — yalnızca bir nostalji ya da kahramanlık miti olarak değil, siyasî bir araç olarak ele almaktan çekinmemek gerektiğini düşünüyorum. Çanakkale’yi bu bağlamda yeniden okumak, bugünün dünyasında çok daha geniş, karmaşık ve kesişen kimliklerin siyasete katılımını görmemizi sağlıyor.
Tartışmaya açıyorum: Sizce, geçmişte farklı coğrafyalardan gelen bu askerlerin hatırlanması, bugün kimlik ve yurttaşlık siyaseti açısından ne ifade ediyor? Benzettiğiniz başka tarihi olaylar var mı?
[1]: “Gallipoli Campaign | Summary, Map, Casualties, Significance, & Facts …”
[2]: “Gallipoli – Turkey in the First World War”
[3]: “Çanakkale Savaşı’na binlerce Arap katıldı – Milat Gazetesi”
[4]: “Filistinli kahramanlar, Çanakkale şehitliğindeki kitabelerde yaşıyor …”
[5]: “The Battle of Gallipoli/Çanakkale was Ottoman Albanian and German”
Bu yazı, Çanakkale Savaşı’nda Filistinliler savaştı mı konusunda temel bilgi arayanlar için tamamlanmış oldu.